خبرگزاری مهر، گروه استانها – کورش دیباج: ماه رمضان در تاریخ شهرهای اسلامی تنها یک مناسبت مذهبی نبوده بلکه بخشی از حافظه اجتماعی و فرهنگی شهرها را شکل داده است. در میان این آیینها، شبهای قدر جایگاهی ویژه دارد، شبی که همزمان با عبادت جمعی، مناسک اجتماعی و فرهنگی نیز در بستر شهر شکل میگرفت. اصفهان در دوره صفوی، زمانی که به عنوان پایتخت سیاسی و فرهنگی ایران انتخاب شد، یکی از مهمترین کانونهای شکلگیری آیینهای مذهبی شهری به شمار میرفت.
بررسی سفرنامهها، متون تاریخی و روایتهای مورخان نشان میدهد که شبهای قدر در اصفهان صفوی تنها یک مراسم عبادی نبود بلکه رویدادی شهری بود که معماری، اقتصاد، هنر و فرهنگ عمومی را نیز درگیر میکرد.
منابع تاریخی از جمله سفرنامه ژان شاردن، تاورنیه و نیز برخی متون تاریخنگاری صفوی نشان میدهد که با فرا رسیدن شبهای قدر، بخش مهمی از فضای شهری اصفهان تغییر میکرد.
مساجد، میادین، کاروانسراها و حتی بازارها در خدمت آیین احیا قرار میگرفتند و مردم تا سحر در شهر بیدار میماندند. در این میان، میدان نقش جهان، مسجد جامع عباسی و مسجد شیخ لطفالله از مهمترین کانونهای برگزاری مراسم بودند.
میان شکوه معماری و آیین مذهبی؛ مساجد صفوی در شبهای احیا
یکی از مهمترین جلوههای شبهای قدر در اصفهان صفوی به حضور گسترده مردم در مساجد بزرگ شهر بازمیگشت. مسجد جامع عباسی که امروز با نام مسجد جامع عباسی شناخته میشود و مسجد شیخ لطفالله از مهمترین مکانهایی بودند که مراسم احیا در آنها برگزار میشد.
اصغر منتظرالقائم، عضو هیئت علمی گروه تاریخ دانشگاه اصفهان، پژوهشگر تاریخ صفوی، در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار میکند: شکلگیری این مراسم در مساجد بزرگ شهر ارتباط مستقیمی با سیاست مذهبی حکومت صفوی داشت.
به گفته او با تثبیت تشیع به عنوان مذهب رسمی در ایران، دولت صفوی تلاش کرد آیینهای مذهبی را به بخشی از زندگی عمومی شهر تبدیل کند و مساجد بزرگ اصفهان نقش اصلی در این روند داشتند.
او توضیح میدهد: در منابع دوره صفوی اشاره شده است که در شبهای قدر علما، طلاب و مردم عادی در مسجد جامع عباسی گرد میآمدند و تا سحر به تلاوت قرآن، دعا و مراسم احیا میپرداختند.
منتظرالقائم با اشاره به گزارشهای ژان شاردن میگوید: جهانگرد فرانسوی در سفرنامه خود از تجمع گسترده مردم در مساجد اصفهان در شبهای رمضان یاد میکند و مینویسد که مردم تا نیمههای شب و حتی تا سپیدهدم در مسجدها میمانند.
او تأکید میکند: در این مراسم نه تنها طبقات مذهبی بلکه بازرگانان، پیشهوران و حتی برخی از درباریان نیز حضور داشتند.
به گفته این پژوهشگر تاریخ، معماری مساجد صفوی نیز تا حدی متناسب با چنین تجمعهایی طراحی شده بود. صحنهای وسیع، ایوانهای بزرگ و شبستانهای گسترده امکان حضور جمعیت زیادی را فراهم میکرد. این ویژگی باعث میشد که مراسم شب قدر به یک تجربه جمعی و گسترده تبدیل شود.
منتظرالقائم اشاره میکند: در برخی منابع از حضور شاه یا درباریان در این مراسم یاد شده است. هرچند این حضور همیشگی نبود، اما حکومت صفوی با حمایت از مراسم مذهبی تلاش داشت نوعی پیوند میان قدرت سیاسی و آیینهای دینی ایجاد کند.
او تأکید میکند: مساجد بزرگ اصفهان در دوره صفوی نه تنها مراکز عبادی بلکه نهادهای اجتماعی مهمی بودند و شبهای قدر یکی از مهمترین لحظاتی بود که این نقش اجتماعی به شکل پررنگی دیده میشد.
چراغانی شهر؛ شبهایی که اصفهان تا سحر روشن میماند
یکی از جذابترین روایتها درباره شبهای رمضان در اصفهان صفوی به توصیف روشنایی و چراغانی شهر مربوط میشود. در دورهای که هنوز روشنایی شهری به شکل امروزی وجود نداشت، روشن کردن چراغها و مشعلها در شبهای مذهبی جلوهای ویژه به شهر میبخشید.
فریبا فیروزی، پژوهشگر تاریخ اجتماعی ایران، معتقد است که این چراغانیها علاوه بر جنبه مذهبی، بخشی از نمایش شکوه پایتخت صفوی نیز محسوب میشد.
او در گفتگو با خبرنگار مهر توضیح میدهد: در سفرنامه تاورنیه اشاره شده است که در شبهای مهم مذهبی، میدانها و خیابانهای اصلی اصفهان با چراغها و فانوسها روشن میشدند.
فیروزی میگوید: در میدان نقش جهان که قلب تپنده شهر صفوی بود، حجرههای بازار، ایوانها و ورودی بناها با چراغهای روغنی روشن میشدند. این روشنایی نه تنها فضای معنوی مراسم را تقویت میکرد بلکه به مردم امکان میداد تا دیرگاه در شهر رفت و آمد داشته باشند.
او با اشاره به گزارشهای شاردن توضیح میدهد: این جهانگرد فرانسوی از زنده بودن فضای شهر در شبهای رمضان شگفتزده شده بود. شاردن در نوشتههای خود اشاره میکند که برخلاف بسیاری از شهرهای اروپایی آن زمان، اصفهان در شبهای مذهبی تا سحر بیدار میماند.
به گفته این پژوهشگر حوزه تاریخ، چراغانی شهر تنها به میدان نقش جهان محدود نبود. برخی کاروانسراها، مدارس دینی و حتی خانههای اعیان نیز در این شبها چراغانی میشدند. این موضوع نشان میدهد که شب قدر در اصفهان صفوی به یک رویداد شهری تبدیل شده بود که بخش بزرگی از شهر در آن مشارکت داشت.
او تأکید میکند: چنین جلوههایی علاوه بر کارکرد مذهبی، نوعی هویت شهری نیز ایجاد میکرد و اصفهان را به عنوان پایتخت فرهنگی و مذهبی ایران در ذهن مسافران و جهانگردان تثبیت میکرد.
نذر و اطعام در میدان نقش جهان
یکی از جنبههای اجتماعی شبهای قدر در اصفهان صفوی به سنتهای نذر و اطعام مربوط میشد. میدان نقش جهان که مرکز اقتصادی و اجتماعی شهر بود، در این شبها به محل گردهمایی مردم تبدیل میشد.
محمدرضا قنواتی، استاد تاریخ فرهنگ ایران، معتقد است که سنت نذر در شبهای رمضان ریشهای عمیق در فرهنگ ایرانی و اسلامی دارد همچنن در منابع دوره صفوی از توزیع غذا و نوشیدنی در برخی نقاط شهر یاد شده است.
او میگوید: میدان نقش جهان به دلیل موقعیت مرکزی خود محل مناسبی برای چنین فعالیتهایی بود. بازرگانان و برخی خانوادههای متمول گاه برای ادای نذر خود اقدام به اطعام مردم میکردند. این سنت علاوه بر جنبه مذهبی، نوعی همبستگی اجتماعی نیز ایجاد میکرد.
این استاد تاریخ فرهنگ ایران با اشاره به گزارشهای سفرنامهنویسان اروپایی میگوید: آنان بارها از سخاوت و مهماننوازی مردم اصفهان یاد کردهاند. در برخی روایتها آمده است که در ماه رمضان، بهویژه در شبهای مهم مذهبی، مردم غذا و شیرینی میان یکدیگر تقسیم میکردند.
قنواتی تأکید میکند: این سنتها در کنار مراسم عبادی، فضای شهر را به فضایی مشارکتی تبدیل میکرد. مردم نه تنها در مسجدها بلکه در میدانها و بازارها نیز در آیینهای ماه رمضان سهیم بودند.
او معتقد است که همین ترکیب عبادت، همبستگی اجتماعی و حضور در فضای عمومی باعث شده بود شبهای قدر در اصفهان صفوی به یکی از مهمترین مناسک شهری تبدیل شود.
کاروانسراها و تکایا؛ شبکه اجتماعی شهر در شبهای قدر
در کنار مساجد و میدانها، کاروانسراها و تکایا نیز در برگزاری آیینهای مذهبی نقش مهمی داشتند. این مکانها که محل تجمع مسافران، بازرگانان و گروههای مختلف اجتماعی بودند، در شبهای قدر به مراکز برگزاری دعا و قرآنخوانی تبدیل میشدند.
فضل الله عزیزی، پژوهشگر تاریخ تمدن اسلامی، معتقد است: ساختار شهری اصفهان صفوی شبکهای از فضاهای اجتماعی را ایجاد کرده بود که امکان برگزاری آیینهای جمعی را فراهم میکرد.
او در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار میکند:کاروانسراها تنها محل اقامت مسافران نبودند بلکه نوعی فضای عمومی برای تعامل اجتماعی به شمار میرفتند.
عزیزی میگوید: در برخی منابع اشاره شده است که مسافران و بازرگانان نیز در شبهای قدر در این مکانها گرد هم میآمدند و مراسم دعا و تلاوت قرآن برگزار میکردند. این موضوع نشان میدهد که آیینهای مذهبی در اصفهان صفوی محدود به یک قشر خاص نبود.
او با اشاره به نقش تکایا در فرهنگ مذهبی ایران توضیح میدهد: این فضاها علاوه بر مراسم سوگواری، در برخی مناسبتهای مذهبی دیگر نیز مورد استفاده قرار میگرفتند. در ماه رمضان، تکایا میتوانستند محل برگزاری جلسات دعا یا اطعام باشند.
این پژوهشگر تاریخ تمدن اسلامی تأکید میکند:چنین شبکهای از فضاهای مذهبی و اجتماعی باعث میشد آیینهای شب قدر در سراسر شهر گسترش یابد و هر محله سهمی در آن داشته باشد.
او میگوید: بررسی این آیینها نشان میدهد که شهر اصفهان در دوره صفوی تنها یک پایتخت سیاسی نبود بلکه صحنهای بزرگ برای شکلگیری فرهنگ مذهبی و اجتماعی نیز به شمار میرفت.
میراثی که هنوز در حافظه شهر باقی است
اگرچه چهار قرن از دوران صفوی گذشته است، اما بسیاری از عناصر آن آیینها همچنان در حافظه فرهنگی اصفهان باقی ماندهاند. حضور گسترده مردم در مساجد تاریخی، روشنایی شبهای رمضان در میدان نقش جهان و سنتهای نذر و اطعام هنوز بخشی از فضای شهر را شکل میدهد.
مطالعه روایتهای تاریخی نشان میدهد که شبهای قدر در اصفهان صفوی تنها یک مراسم مذهبی نبود بلکه تجربهای جمعی بود که معماری، اقتصاد، هنر و فرهنگ شهری را به هم پیوند میداد. این آیینها تصویری از شهری را نشان میدهد که در آن دین و زندگی روزمره در هم تنیده شده بودند و شبهای رمضان به فرصتی برای همدلی و همبستگی اجتماعی تبدیل میشد.
بازخوانی این تجربه تاریخی امروز نیز میتواند به درک بهتر نقش آیینهای مذهبی در شکلگیری هویت شهری کمک کند؛ هویتی که در شهرهایی مانند اصفهان، همچنان میان گذشته و حال جریان دارد.
نظرات کاربران