بهارِ سبز بیجار؛ روایت رویش دوباره طبیعت و بازگشت مردم به دامنه‌ها

خبرگزاری مهر؛ گروه استان‌ها: بهار در کردستان همیشه فقط یک تغییر فصل نیست؛ روایتی است از بازگشت زندگی به زمین، از جوانه‌هایی که زیر خاک سرد زمستان نفس کشیده‌اند و حالا با نخستین گرمای خورشید سر برآورده‌اند.

امسال اما این روایت پررنگ‌تر از سال‌های گذشته در دامنه‌ها و دشت‌های بیجار دیده می‌شود؛ جایی که بارش‌های مناسب اواخر زمستان و هوای معتدل، طبیعت را زودتر از موعد بیدار کرده و سفره‌ای گسترده از گیاهان خودرو پیش روی مردم گشوده است.

طبیعت بیدار؛ جلوه‌ای متفاوت از بهار در بیجار

از نخستین روزهای فروردین، نشانه‌های حیات در جای‌جای بیجار به چشم می‌خورد؛ دامنه‌های سبز، دشت‌های پوشیده از گیاهان تازه و عطر پیچیده در هوا، تصویری متفاوت از ماه‌های سرد گذشته ترسیم کرده است.

گزارش‌های محلی حاکی از آن است که امسال گونه‌هایی مانند کنگر، ریواس، شنگ، تره‌کوهی، پونه و حتی قارچ‌های طبیعی در سطح وسیع‌تری نسبت به سال‌های اخیر رشد کرده‌اند.

این افزایش رویش، بیش از هر چیز، به بارش‌های مطلوب زمستانی و حاصلخیزی خاک منطقه نسبت داده می‌شود.

بیجار با اقلیم نیمه‌کوهستانی و ارتفاعات ملایم، از گذشته به‌عنوان یکی از زیستگاه‌های مهم گیاهان کوهی در کردستان شناخته شده است.

کارشناسان محلی معتقدند تنوع گونه‌های گیاهی در این منطقه به بیش از ۱۳۰ نوع می‌رسد؛ گونه‌هایی که علاوه بر مصرف خوراکی، در طب سنتی و حتی برخی صنایع کاربرد دارند.

دشت‌های رنگی در دل کوهستان

مناطق مختلفی از بیجار از جمله سراب، قیصه، کوه حمزه عرب، کوه زغال، چنگ‌الماس، قمچقا و صلوات‌آباد این روزها به کانون‌های اصلی رویش گیاهان خودرو تبدیل شده‌اند.

مردم محلی از این مناطق با عنوان «دشت‌های رنگی» یاد می‌کنند؛ جایی که سبزی گیاهان جوان با رنگ‌های متنوع ساقه‌ها و گل‌ها درهم می‌آمیزد و چشم‌اندازی کم‌نظیر خلق می‌کند.

عطر گیاهان معطر نیز در این فضا به‌گونه‌ای است که هر رهگذری را به توقف و تماشا وا می‌دارد.

این جلوه‌های طبیعی، علاوه بر ساکنان منطقه، گردشگران و علاقه‌مندان طبیعت را نیز به سوی خود جذب کرده است.

بازگشت مردم به دامان طبیعت

همزمان با آغاز فصل رویش، حضور مردم در کوه‌ها و دشت‌های اطراف بیجار افزایش یافته است خانواده‌ها، جوانان و حتی کودکان، سبد به دست راهی طبیعت می‌شوند تا علاوه بر برداشت گیاهان، ساعاتی را در فضای باز و به دور از زندگی شهری سپری کنند.

برای بسیاری از مردم منطقه، این حضور تنها یک فعالیت اقتصادی نیست، بلکه بخشی از سبک زندگی و سنتی دیرینه به شمار می‌رود.

مریم ابراهیمی، یکی از زنان روستایی اطراف بیجار، در گفت‌وگو با خبرنگار مهر می‌گوید: نزدیک به بیست سال است که با شروع فصل بهار، این مسیر برای ما تکرار می‌شود و از همان روزهای اول فروردین که هوا کمی گرم‌تر می‌شود، خانواده‌ام آماده رفتن به کوه می‌شوند.

وی گفت: این کار فقط برای جمع‌آوری گیاه نیست؛ ما از کودکی با همین فضا بزرگ شده‌ایم و به نوعی بخشی از هویت ماست.

وی تصریح کرد: وقتی بارندگی خوب باشد، مثل امسال، امید ما هم بیشتر می‌شود چون می‌دانیم که زمین دست خالی ما را برنمی‌گرداند و امسال نسبت به سال گذشته، هم تعداد گیاهان بیشتر شده و هم کیفیت آن‌ها بهتر است مثلاً کنگرها تازه‌تر و درشت‌تر هستند و ریواس‌ها هم رنگ و طعم بهتری دارند.

ابراهیمی تصریح کرد: از طرفی، این کار برای خانواده‌ها یک منبع درآمد هم هست خیلی از ما بخشی از محصول را برای مصرف خودمان نگه می‌داریم و بخشی را هم در بازار می‌فروشیم، همین درآمد فصلی کمک می‌کند که بخشی از هزینه‌های زندگی تأمین شود.

وی اذعان کرد: ما همیشه سعی می‌کنیم بچه‌ها را هم با خودمان ببریم می‌خواهیم یاد بگیرند که طبیعت چقدر ارزشمند است و چطور باید با آن رفتار کرد اگر این فرهنگ منتقل نشود، ممکن است در آینده از بین برود.

بازار بیجار؛ بهار در قلب شهر

با ورود گیاهان تازه به بازار، حال‌وهوای شهر نیز رنگ و بوی بهاری به خود گرفته است بازار سنتی بیجار این روزها مملو از کنگرهای تازه، دسته‌های پونه، ریواس‌های سرخ و سایر گیاهان کوهی است.

فروشندگان، محصولات خود را به‌صورت تازه یا خشک‌شده عرضه می‌کنند و مشتریان، علاوه بر خرید، درباره خواص و روش‌های مصرف این گیاهان نیز پرس‌وجو می‌کنند.

محمدرضا زاده، یکی از فروشندگان محصولات کوهی، در گفت‌وگو با مهر می‌گوید: چند سالی است که فروش گیاهان کوهی برای ما شکل جدی‌تری گرفته و به یک منبع درآمد فصلی تبدیل شده است.

وی اضافه کرد: قبلاً بیشتر برای مصرف خودمان برداشت می‌کردیم، اما حالا تقاضا در بازار بیشتر شده و حتی از شهرهای دیگر هم برای خرید به بیجار می‌آیند.

وی اضافه کرد: کیفیت گیاهان این منطقه واقعاً بالاست، مثلاً ریواس بیجار به خاطر شرایط آب‌وهوایی، طعم خاصی دارد که در کمتر جایی پیدا می‌شود همین موضوع باعث شده مسافران زیادی مخصوصاً در این فصل به بازار سر بزنند.

این فروشنده بیجاری تصریح کرد: البته کار ما هم سختی‌های خودش را دارد برداشت گیاهان نیاز به زمان و انرژی زیادی دارد و اگر اصولی انجام نشود، ممکن است به طبیعت آسیب بزند به همین خاطر ما سعی می‌کنیم با دقت بیشتری این کار را انجام دهیم.

از طرف دیگر، بازار هم حال‌وهوای خاصی پیدا می‌کند. عطر پونه و سبزی گیاهان تازه، فضای بازار را عوض می‌کند و خیلی‌ها فقط برای دیدن این فضا و حس‌وحال بهاری به اینجا می‌آیند.

پیوند عمیق گیاهان خودرو با فرهنگ محلی

در کردستان، گیاهان خودرو تنها یک ماده غذایی نیستند؛ آن‌ها بخشی از فرهنگ و هویت مردم به شمار می‌روند، از غذاهای محلی گرفته تا درمان‌های سنتی، این گیاهان نقش پررنگی در زندگی روزمره دارند.

جلال عباسی، یکی از جوانان روستاهای بیجار، در این‌باره می‌گوید: برای ما چیدن گیاه فقط یک کار روزمره نیست؛ یک تجربه است، وقتی در کوه راه می‌رویم و گیاه جمع می‌کنیم، حس آرامش خاصی داریم که در زندگی شهری پیدا نمی‌شود این کار باعث می‌شود دوباره با طبیعت ارتباط برقرار کنیم.

نسل جدید شاید کمتر با این فضا آشنا باشد، اما اگر آموزش داده شود، می‌تواند این مسیر را ادامه دهد مهم این است که یاد بگیریم چطور درست برداشت کنیم تا به طبیعت آسیبی نرسد.

در خانواده ما، هنوز هم غذاهای محلی با همین گیاهان پخته می‌شود، مثلاً شنگ و پونه در بسیاری از غذاها استفاده می‌شود و طعم خاصی به آن‌ها می‌دهد این‌ها چیزهایی است که از نسل‌های قبل به ما رسیده و باید حفظ شود.

بازار؛ محل تبادل خاطره و فرهنگ

بازارهای محلی بیجار تنها محل خرید و فروش نیستند، بلکه به نوعی حافظه جمعی مردم را نیز در خود جای داده‌اند.

محمد قربانی، یکی از فروشندگان قدیمی بازار، در گفت‌وگو با مهر اظهار می‌کند: من سال‌هاست که در این بازار کار می‌کنم و هر سال با آمدن بهار، همین صحنه‌ها تکرار می‌شود، این گیاه‌ها فقط محصول نیستند؛ هر کدام‌شان یک خاطره هستند، بوی ریواس یا پونه آدم را به سال‌های دور می‌برد، به زمانی که زندگی ساده‌تر بود.

وی ادامه داد: خیلی از مشتری‌ها وقتی به بازار می‌آیند، شروع می‌کنند از خاطرات کودکی‌شان گفتن؛ از اینکه چطور با خانواده به کوه می‌رفتند و گیاه جمع می‌کردند و این یعنی این فرهنگ هنوز زنده است.

اما در کنار این، باید مراقب هم باشیم اگر برداشت بی‌رویه شود، این منابع از بین می‌رود و ما باید قدر این نعمت‌ها را بدانیم، چون بخشی از هویت ما هستند.

تهدیدی در کمین طبیعت

در کنار همه زیبایی‌ها، نگرانی‌هایی نیز درباره آینده این رویشگاه‌ها وجود دارد، برخی کارشناسان محیط‌زیست نسبت به برداشت بی‌رویه و غیراصولی هشدار داده‌اند، کندن ریشه گیاهان، برداشت بیش از حد و افزایش تقاضای بازار، از جمله عواملی است که می‌تواند به تخریب منابع طبیعی منجر شود.

نبود نظارت کافی و فشارهای اقتصادی نیز این روند را تشدید کرده است هرچند در بسیاری از مناطق، مردم همچنان به قواعد سنتی پایبندند، اما در برخی نقاط نشانه‌هایی از آسیب به طبیعت مشاهده می‌شود.

فعالان محیط‌زیست بر ضرورت آموزش روش‌های صحیح برداشت و افزایش آگاهی عمومی تأکید دارند.

بهار؛ فرصتی برای بازنگری در رابطه انسان و طبیعت

بهار در کردستان، فرصتی است برای بازتعریف رابطه انسان با زمین، این فصل، نه‌تنها طبیعت را زنده می‌کند، بلکه سنت‌ها، اقتصاد محلی و حتی گردشگری را نیز رونق می‌بخشد.

گیاهان خودرو در بیجار، نمادی از این پیوند عمیق هستند؛ پیوندی که اگر به‌درستی مدیریت شود، می‌تواند به توسعه پایدار منطقه کمک کند.

آنچه این روزها در دامنه‌های بیجار جریان دارد، صرفاً رویش چند گیاه نیست؛ روایت زنده‌ای است از همزیستی انسان و طبیعت، بهاری که با عطر پونه و رنگ ریواس آغاز شده، یادآور این حقیقت است که حفظ این میراث طبیعی، نیازمند توجه، آگاهی و مسئولیت‌پذیری همگانی است.

اگر این تعادل حفظ شود، دامنه‌های کردستان همچنان هر سال میزبان نسلی خواهند بود که می‌خواهند با زمین نفس بکشند و زندگی را از نو تجربه کنند.